Νερό υπάρχει, αλλά όχι για πάντα
Η αλόγιστη σπατάλη για τη γεωργία, οι αυξημένες ανάγκες την τουριστική σεζόν κι η κλιματικη αλλαγή περιορίζουν τα αποθέματα – Ειδικοί μιλούν Στον Kalikantzaros.gr για το πρόβλημα – Οι προβλέψεις, τα σενάρια και οι κίνδυνοι
Της Δήμητρας Τριανταφύλλου|[email protected]
Στην Ελλάδα η επικρατούσα αντίληψη στον γενικό πληθυσμό είναι ότι «νερό υπάρχει», ωστόσο υπήρξαν χρονιές κατά τις οποίες φτάσαμε ένα βήμα πριν από τη λειψυδρία. Πολλοί όμως ήταν εκείνοι που δεν έβαλαν μυαλό. Η υπερκατανάλωση στην ελληνική γεωργία, οι καιρικές συνθήκες και άλλοι παράγοντες έχουν φέρει σε πολλές περιπτώσεις τη στάθμη του νερού σε χαμηλά επίπεδα. Η χάραξη στρατηγικού σχεδιασμού με την εκπόνηση τεκμηριωμένων μελετών ξεκίνησε το 2015 και, απ’ ό,τι φαίνεται, αποδίδει καρπούς. Σύμφωνα με την καταγραφή της 4ης Απριλίου, μόνο οι ταμιευτήρες της ΕΥΔΑΠ είχαν 1.396.184.000 κυβικά μέτρα νερού, αυξημένα κατά 167.070.000 κ.μ. σε σχέση με την αντίστοιχη ημερομηνία του 2018.
Παρ’ όλα αυτά, η Ελλάδα θεωρείται ευάλωτη στον τομέα του νερού, με πιο σημαντικές απειλές την κλιματική αλλαγή και τον ανθρώπινο παράγοντα. Η κατασπατάληση του νερού στις γεωργικές εργασίες και η μη συμμόρφωση της πολιτείας μέχρι πριν από λίγα χρόνια με τις ευρωπαϊκές οδηγίες ήταν οι σοβαρότερες αιτίες. Το παζλ των προβλημάτων συμπληρώνεται επίσης από την υφαλμύρινση (ανάμειξη γλυκού νερού με θαλασσινό) των υπόγειων υδάτων -λόγω της εντατικής και μη ελεγχόμενης εκμετάλλευσής τους- αλλά και από τη μεγάλη πληθυσμιακή αύξηση λόγω του τουρισμού στη χώρα μας, ειδικά το καλοκαίρι, που προκαλεί με τη σειρά της και πολύ αυξημένη ζήτηση.
Όσον αφορά στις χρήσεις του νερού στην Ελλάδα, το μεγαλύτερο μέρος καταναλώνεται από τη γεωργία (85%), ενώ ακολουθούν η ύδρευση με 12% και η βιομηχανία με 3%.
Όπως εξηγεί Στον Kalikantzaros.gr ο ειδικός γραμματέας Υδάτων του υπουργείου Περιβάλλοντος και Ενέργειας, Ιάκωβος Γκανούλης: «Στην Ελλάδα δεν μας λείπει το νερό, όμως το πρόβλημα έγκειται στην άνιση κατανομή του στον χώρο και στον χρόνο. Στην Κέρκυρα, για παράδειγμα, συγκεντρώνεται όσο νερό συγκεντρώνεται και στο Παρίσι, αλλά στη Νοτιοανατολική Ελλάδα -σε Κυκλάδες και Κρήτη- έχουμε διαχρονικά μειωμένες βροχοπτώσεις».
Την ίδια στιγμή, τα πλημμυρικά φαινόμενα που παρατηρούνται λόγω των ακραίων βροχοπτώσεων εντείνουν το πρόβλημα, μια και το συγκεκριμένο πλεονάζον νερό δεν μπορεί να αξιοποιηθεί ούτε συγκρατείται από το χώμα, ενώ, σύμφωνα με τον κ. Γκανούλη, η Θεσσαλία πρωτίστως αλλά και η Κορινθία είναι υπερκαταναλωτές – υπεραντλητές νερού. «Ένα σημαντικό θέμα είναι ότι στην Ελλάδα υπάρχει μια γενικευμένη αντίληψη ότι το νερό είναι ανεξάντλητο. Δεν υπάρχει βαθύτερη κατανόηση για το τι πρέπει να κάνει ο καθένας μας για να είναι το νερό πάντα διαθέσιμο. Δεν έχουμε καταλάβει ότι μιλάμε για ανανεώσιμο προϊόν που μπορεί όμως να περάσει σε καθεστώς ανεπάρκειας», λέει ο κ. Γκανούλης.
Η Ελλάδα έχει (πια) πολιτική νερού
Η νομοθεσία για τα ύδατα και τη διαχείρισή τους στην Ελλάδα στηρίζεται στην ευρωπαϊκή οδηγία 2000/60 -πρόκειται για την οδηγία διαχείρισης υδάτων-, ενώ για τις πλημμύρες υπάρχει η οδηγία 2007/60. Σε αυτό πλαίσιο, η χώρα έχει κατανεμηθεί σε 14 υδατικά διαμερίσματα, όπου το καθένα έχει το δικό του σχέδιο διαχείρισης. Κάθε έξι χρόνια έχουμε και έναν νέο κύκλο σχεδίων υδατικής διαχείρισης.
Παρ’ όλα αυτά, η «πολιτική του νερού» έχει στην ουσία ξεκινήσει να εφαρμόζεται συστηματικά μόλις τα τελευταία τέσσερα χρόνια. Όπως εξηγεί Στον Kalikantzaros.gr ο Χαράλαμπος Σκουληκάρης, γραμματέας της έδρας UNESCO για το Νερό στο ΑΠΘ και μέλος της επιστημονικής ομάδας που συνέγραψε για λογαριασμό του υπουργείου Περιβάλλοντος (το 2015) τη μελέτη με τίτλο «Εθνική Στρατηγική για την Προσαρμογή στην Κλιματική Αλλαγή»:
«Η αλήθεια είναι ότι ξεκινήσαμε αργά, αλλά αυτή τη στιγμή δουλεύουμε συστηματικά πάνω στο αντικείμενο. Από το 2011 κι έπειτα έχουμε περίπου 2.000 σημεία στη χώρα που παρακολουθούνται συστηματικά. Εχουμε πια στρατηγική και έχουμε μειώσει και τις καθυστερήσεις στην εκπόνηση των προγραμμάτων».
Για τον κ. Σκουληκάρη είναι άκρως απαραίτητο να προχωρήσουμε περαιτέρω και τις διπλωματικές μας επαφές σε σχέση με τη διαχείριση των υδατικών μας πόρων: «Υπάρχει μια αναγκαιότητα αυτή τη στιγμή, η οποία είναι να έρθουμε σε συνεννόηση με τους γείτονές μας για την από κοινού διαχείριση του νερού. Η Ελλάδα έχει πέντε διασυνοριακά ποτάμια: Νέστος, Εβρος, Στρυμόνας, Αξιός, Αώος. Συνεπώς, η χώρα μας και η Βουλγαρία πρέπει να κάνουν από κοινού δράσεις πάνω σε αυτό το πεδίο. Οι διαβουλεύσεις συνεχίζονται και σε κάθε περίπτωση είναι σε καλό δρόμο».
Από την πλευρά του, ο ειδικός γραμματέας Υδάτων, Ιάκωβος Γκανούλης, αναφέρει: «Στην ουσία, αυτό που πρέπει να γίνει είναι οι φορείς διαχείρισης του νερού στην περιφέρεια -ενώσεις αγροτών, συνεταιρισμοί αλλά και όσοι εμπλέκονται στην ύδρευση, όπως και οι ίδιοι οι χρήστες φυσικά- να γίνουν ενεργά μέλη της συζήτησης. Να μην κάνει όλη τη δουλειά μόνο το υπουργείο Περιβάλλοντος. Η Ειδική Γραμματεία Υδάτων κάνει στρατηγικούς σχεδιασμούς στο πώς θα χρησιμοποιήσει τους πόρους σε κάθε υδατικό διαμέρισμα, αλλά ο αποκεντρωμένος φορέας διαχείρισης είναι ακόμη στα σπάργανα.
Είμαστε σε φάση ανάπτυξης του οργανωτικού πλαισίου. Πρέπει η Τοπική Αυτοδιοίκηση να έρθει σε θέση να διασυνδέσει το τοπικό γίγνεσθαι με τον κεντρικό σχεδιασμό. Αυτή είναι η πρόκληση. Στην ουσία, τα προβλήματα ξεκινούν από την αντίληψη ότι τα ζητήματα του νερού είναι μόνο τεχνικής φύσης και ότι, αν μας επισκευάζουν τα δίκτυα, δεν υπάρχει πρόβλημα. Η αλήθεια όμως είναι ότι σε ένα ποσοστό το θέμα είναι τεχνικό, αλλά το μεγαλύτερο ποσοστό αφορά στη χρήση».
Κι επανερχόμενος στις στρατηγικές αντιμετώπισης της διαχείρισης του νερού, ο κ. Γκανούλης ρίχνει το βάρος και στις Ανανεώσιμες Πηγές Ενέργειας ως «συμμάχους» στη διαχείριση του νερού: «Αυτό που θα έπρεπε να μας ενδιαφέρει είναι το πώς θα φύγουμε από τη χρήση των λιγνιτών και θα περάσουμε στην ανανεώσιμη ενέργεια. Πώς, για παράδειγμα, η αφαλάτωση σε ένα άνυδρο νησί θα μπορεί να γίνεται με ανανεώσιμη ενέργεια και όχι με ηλεκτρική ενέργεια, που στα νησιά χρησιμοποιεί το πετρέλαιο, το οποίο είναι άκρως ρυπογόνο».
ΣΤΗ ΓΕΩΡΓΙΑ ΤΟ 85% ΤΗΣ ΧΡΗΣΗΣ
Πρωταθλήτρια στην κατανάλωση
η κοιλάδα της Θεσσαλίας
Ο μεγαλύτερος καταναλωτής είναι η γεωργία, καθώς ξεπερνά ακόμα και το 85% της χρήσης νερού στην Ελλάδα. «Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι οι αγρότες που ποτίζουν μέρα μεσημέρι και από την εξάτμιση χάνεται το μισό νερό στη διαδρομή. Τα “κανόνια του νερού” στο πότισμα είναι μεγάλο λάθος», μας εξηγεί ο κ. Γκανούλης. Αυτή η υπεράρδευση εντείνει τον κίνδυνο εξάντλησης των υδατικών πόρων, κυρίως στην πεδιάδα της Θεσσαλίας. Ασφυκτικές συνθήκες στον υδροφόρο ορίζοντα προκαλούνται ακόμα και από την πρακτική προμήθειας αγροτικού νερού από κοινόχρηστα αρδευτικά δίκτυα, που έχει αποτέλεσμα σοβαρές απώλειες.
Ενδεικτικό της κατάστασης είναι ότι από το συνολικό νερό άρδευσης που καταναλώνεται στην Ελλάδα (από ιδιωτικές γεωτρήσεις και κοινόχρηστα δίκτυα) μόνο το 55% χρησιμοποιείται για την καλλιέργεια, αφού το 12% χάνεται στη μεταφορά (το ποσοστό αυτό αυξάνεται στο 50% για τα κοινόχρηστα δίκτυα), το 8% κατά την εφαρμογή του στον αγρό και το 25% λόγω υπεράρδευσης.
Αρνητικό, πάντως, για τον κ. Γκανούλη είναι και το γεγονός ότι ως έναν βαθμό συνεχίζει να λείπει η υψηλή τεχνογνωσία στο επίπεδο των χρήσεων σε αυτούς που η δουλειά τους σχετίζεται άμεσα με το νερό: «Ο αγρότης ή και ο υδραυλικός δεν έχουν την απαραίτητη γνώση για την εξοικονόμηση – διαχείριση του νερού. Για παράδειγμα, ποια φυτά προκαλούν αύξηση νερού».
«ΚΑΜΠΑΝΑΚΙ» ΑΠΟ ΤΗΝ GREENPEACE
Η κλιματική αλλαγή «πίνει» τα υδατικά αποθέματα
«Η κλιματική αλλαγή είναι επιστημονικά αποδεδειγμένη. Η μεταβλητότητα του κλίματος συμβαίνει ήδη», μας λέει με απόλυτη βεβαιότητα ο Χαράλαμπος Σκουληκάρης και προσθέτει: «Είναι δεδομένο ότι μέχρι το 2100 η θερμοκρασία της Γης θα ανέβει 2 βαθμούς Κελσίου. H βάση κάθε σχεδίου διαχείρισης, λοιπόν, στηρίζεται σε αυτή την παραδοχή. Αυτό στο οποίο στοχεύουμε στην Ελλάδα είναι να έχουμε νερό τα καλοκαίρια».
Όσο για την κλιματική αλλαγή, υπάρχουν δύο ακραία σενάρια κλιματικής μεταβολής – ένα θετικό κι ένα αρνητικό. Από αυτά και βάσει της μελέτης που συντάχθηκε το συμπέρασμα είναι ότι στη χώρα μας σε επίπεδο επικράτειας στο τέλος του 21ου αιώνα η βροχή θα μειωθεί μεταξύ 5% και περίπου 19% αντίστοιχα. Επίσης, προκύπτει ότι η θερμοκρασία του αέρα θα αυξηθεί μεταξύ περίπου 3 και 4,5 βαθμών Κελσίου. Και τι σημαίνει η μείωση κατά 20% των βροχοπτώσεων με την παράλληλη αύξηση των εντάσεών τους; Πλημμυρικά φαινόμενα με ταυτόχρονη αύξηση της θερμοκρασίας. Τα παραπάνω επηρεάζουν άμεσα τους υδατικούς πόρους.
Ενδιαφέρουσα είναι η άποψη της Greenpeace Greece για το θέμα. Οπως εξηγεί Στον Kalikantzaros.gr ο υπεύθυνος για θέματα ενέργειας και κλιματικών αλλαγών, Τάκης Γρηγορίου: «Η κλιματική αλλαγή αποτελεί τη μεγαλύτερη απειλή για τα υδάτινα αποθέματα της χώρας μας. Ηδη στην Ευρώπη τις τελευταίες δεκαετίες τα περιστατικά λειψυδρίας και ξηρασίας έχουν αυξηθεί δραματικά. Η περαιτέρω άνοδος της μέσης πλανητικής θερμοκρασίας και η σμίκρυνση της χειμερινής περιόδου σταδιακά μειώνουν τον σχηματισμό πάγων στα ελληνικά βουνά. Αυτό είναι εξαιρετικά ανησυχητικό, διότι ο λιωμένος πάγος την άνοιξη αποτελεί τη σημαντικότερη ανανεώσιμη πηγή φρέσκου νερού για τα υδάτινο οικοσύστημα της χώρας: τις φυσικές πηγές, τα ρυάκια, τα ποτάμια και τις λίμνες μας».
Όπως μας αναλύει ο κ. Γρηγορίου, η κλιματική αλλαγή προκαλείται κυρίως από την καύση ορυκτών καυσίμων για την παραγωγή ενέργειας: « Δεν είναι ευρέως γνωστό ότι τα εργοστάσια καύσης άνθρακα, όπως, για παράδειγμα, οι λιγνιτικές μονάδες της ΔΕΗ, καταναλώνουν τεράστιες ποσότητες νερού, επιβαρύνοντας σημαντικά τους τοπικούς υδάτινους πόρους.
Αν και η λιγνιτική παραγωγή της χώρας μας έχει μειωθεί τα τελευταία χρόνια, τα λιγνιτικά εργοστάσια της ΔΕΗ εξακολουθούν να καταναλώνουν περισσότερους από 25 εκατ. τόνους νερό ετησίως. Μόνο η -υπό κατασκευή- λιγνιτική μονάδα “Πτολεμαΐδα 5” αναμένεται να καταναλώνει 8 εκατ. τόνους νερό ετησίως».
*Δημοσιεύτηκε στην Κυριακάτικη εφημερίδα ‘Νέα Σελίδα’ στις 07.04.2019
Post a Comment